آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - كتاب شناسى توصيفى اخلاق و آداب اسلامى - مطلبى ابوالحسن

كتاب شناسى توصيفى اخلاق و آداب اسلامى
مطلبى ابوالحسن

بخش اول يادآورى چند نكته
١. در تهيه اين كتاب نامه علاوه بر مراجعات مكرر به كتابخانه هاى عمومى و احياناً استفاده از كتابخانه هاى شخصى, از مجلاّت و نشريات معتبر نيز استمداد شده است, به ويژه فهرست كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى.
٢. اين وجيزه كه به عنوان (كتابشناسي…) تقديم مى گردد نتيجه استقراء تام نبوده و اندكى از بيشمار كتبى است كه در اين زمينه تأليف شده است ولى سعى شده, حتى المقدور, كتاب هاى مفيد معرفى شود.
٣. واضح است كه نگارنده ادّعاى صحت تمامى كتاب هاى ياد شده را ندارد و يا در مقام تأييد همه مؤلفان, مصححان, مترجمان و ناشران نامبرده نيست و پيداست كه اين, با اهداف كتابشناسى مغايرت ندارد.
٤. در بخش كتاب هاى فارسى به برخى از متن هاى فارسى كه نامى عربى دارد, بر مى خوريم مانند: (سراج الشيعة فى آداب الشريعة) و يا: (انيس الناس فى الاخلاق) كه هر دو به فارسى است و در همان بخش درج شده است. همچنين بعضى از كتاب هاى عربى كه متن آن همراه با ترجمه فارسى چاپ شده نظير (تحف العقول), در بخش فارسى آورده شده است.
٥. شايان ذكر است كه به رغم عنوان مقاله (كه منحصر به شناساندن كتاب هاى اسلامى درباره اخلاق است), بخش كوتاهى ـ براى مزيد فايده ـ از آثار متفكران غير مسلمان را نيز افزوده ايم.
٦. در اين مقال شناساندن مقاله هايى كه درباره اخلاق اسلامى نوشته شده است, مدنظر نبوده و فرصت مجال آن هم فراهم نشده است; جز اندكى معدود كه در پايان اين مقاله آورده ايم.
٧. در ميان آثارى كه برشمرديم, معلم بزرگ اخلاق و مهذب نفوس, حضرت امام خمينى ـ قدس الله نفسه الزكيه ـ خواندن آثار شيخ بهائى, مجلسيين (محمدتقى و محمدباقر), ميرزا جواد ملكى تبريزى و نراقيين (ملااحمد و ملامحمدمهدى نراقى) را توصيه فرموده اند و غفلت از مطالعه آثار سودمند آنان را موجب تأسف و حسرت دانسته اند.١
٨. بديهى است با صرف مطالعه چند كتاب اخلاقى نمى توان متخلق و متأدب به اخلاق و آداب اسلامى شد; عمل و تداوم و داشتن استاد اخلاق لازم است. به گفته حافظ:
به كوى عشق منه بى دليل را قدم
كه من به خويشتن نمودم صد اهتمام و نشد
شبان وادى ايمن گهى رسد به مراد
كه چند سال ز جان خدمت شعيب كند
و يا تعبير مولوى:
هر كه در ره بى قلاووزى ٢ رود
هر دو روزه را صد ساله شود
٩. به اقتضاى معمول در كتاب شناختى و براى اختصار, عناوين و القاب مؤلفان نيامده و تنها به اسم كوچك و شهرت اكتفا شده است. اميد آنكه بى حرمتى تلقى نگردد.
در پايان اميد است آنچه ارائه مى گردد, گامى باشد در جهت تخلّق هرچه بيشتر امت اسلامى به مكارم اخلاق; چيزى كه جامعه امروز بيش از پيش بدان نيازمند است, و وسيله اى باشد براى پژوهشگرانى كه در مسائل اخلاقى قصد تحقيق دارند و همه كسانى كه به فكر فلاح و رستگارى و سعادت دنيا و آخرت خويشند. اَللّهُمَّ هَب لَنَا مَعَالِيَ الاَخلاقِ وَ لا تَدَع خَصلَةً تُعَابُ مِنَّا الاّ اَصلَحتها٣
١. متون اخلاقى دانشمندان اسلامى الف: كتاب هاى فارسى
١. آداب تعليم و تعلم در اسلام. سيدمحمدباقر حجتى. (چاپ دوازدهم: تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, ١٣٦٤). سى و يك« ٧٧١ص, وزيرى.
اين كتاب ترجمه (منية المريد) شهيد ثانى است.
٢. آفتاب حقيقت, سيدمجتبى نوربخش بروجردى. (تهران, بى نا, ١٣٣٨).
اين كتاب مجموعه اى است شامل جمله اى از آيات و اخبار و گفتار بلغا درباره انفاق و سخاء و جود و دستگيرى مستمندان و مرتب بر ده باب كه به سال ١٣٧٨ ق در مشهد تأليف آن خاتمه يافته است. (فهرست كتاب خانه آستان قدس رضوى, ج٦, ص ٤٨٨).
٣. آفرينش و خوشبختى دو جهان. على زاخرى, (تبريز, چاپخانه خوريشد, ١٣٤٠).
اين كتاب ترجمه كتاب (تفصيل النشأتين و تحصيل السعادتين) راغب اصفهانى است. (فهرست كتاب خانه آستان قدس رضوى, ج ٦, ص ٤٨٨).
٤. آيين پزشكى يا پندنامه اهوازى, ترجمه محمود نجم آبادى. (تهران, چاپخانه مجلس شوراى اسلامى, ١٣٢٠).
اين رساله وصاياى بقراط در اخلاق پزشكى است. (فهرست مذكور)
٥. آيين دوستى و مردم دارى. محمدباقر بهبودى. (مشهد, چاپخانه خراسان, ١٣٤٤).
اين كتاب ترجمه و اقتباس لطيفى است از كتاب (كيف تكسب الاصدقاء) نوشته سيدمحمد حيدرى كه در آن آداب دوستى و دوست يابى طبق دستور شريعت اسلامى تحقيق شده است. (فهرست يادشده, ص ٤٨٦, ٥٥٨).
٦. آيين رهروان, احمد مدرس خوشبختى. (بى جا, بى تا, بى نا).
اين رساله خلاصه اى است از شرح منازل السائرين كاشانى. (فهرست پيشين, ص ٤٨٧).
٧. آيين زندگى و درس هاى اخلاق اسلامى, جواد تهرانى. (چاپ دوم: قم, در راه حق, ١٣٦٠). ١٣٥ص.
٨. آيينه رستگارى. (ترجمه مرآت الرشاد حاج شيخ عبدالله مامقانى). ترجمه سيدابوالفضل حسينى. (تهران, چاپخانه بوذر جمهرى, ١٣٣٢). ٢٣٢ص.
٩. ابواب الجنان. رفيق الدين محمدبن ملافتح الله قزوينى. (تهران, چاپخانه كربلايى محمدحسين, ١٢٨٨ ق). ج ١, سنگى.
مؤلف از شاگردان ملاخليل قزوينى و از وعاظ پرهيزكار و فضلا و بلغاى دوره شاه عباس دوم و شاه سليمان صفوى است.اين كتاب از مؤلفان معتبر معروف در پند ومواعظ و اخلاق, و مطالب آن مستفاد از قرآن مجيد و احاديث خاندان عصمت است و مشتمل است بر اشعار و حكايت; و به خوبى و لطف عبارت و تفتّن در بلاغت ممتاز است و از نمونه هاى نثر خوب آن عصر به شمار مى آيد و آن را به نام شاه عباس صفوى دوم معنون داشته است. كتاب به عدد درهاى بهشت, برهشت باب ترتيب يافته ولى عمر مؤلف وفاء به اتمام آن نكرده است. اين جلد مكرراً چاپ شده و جلد دوم و سوم آن تا كنون به زيور طبع درنيامده است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٣٧٤ ـ ٣٧٥, ٤٨٨)
١٠. احياء علوم الدين, محمدبن محمد غزالى, ترجمه مؤيدالدين محمد خوارزمى, به كوشش حسين خديوجم. (تهران, بنياد فرهنگ ايران, ١٣٥٧).
مرحوم همايى درباره اين كتاب گفته است: (بزرگ ترين ره آورد غزالى بعد از سفر ده ساله در بيت المقدس, كتاب احياء العلوم است كه در كتب اخلاقى نظير ندارد و هر كس پس از غزالى در علم الاخلاق چيزى نوشته از اين كتاب استفاده و اقتباس يا تقليد صرف كرده است). (غزالى نامه, ص١٤٥). و نيز ر. ك: المحجة البيضاء.
١١. اخلاق. احمد امين مصرى, ترجمه محمدصادق ستوده. (تهران, چاپخانه تابان, ١٣٢٧). ٣٢ص.
١٢. اخلاق. محمود شلتوت, ترجمه سيدخليل خليليان. (تهران. شركت انتشار, ١٣٤٤).١٢٢ ص.
١٣. اخلاق اجتماعى. (تفسير سوره حجرات). تقرير مرتضى شبسترى. تحرير مرتضى رادمنش. (تهران, بنياد قرآن, ١٣٦١ق), ١٢٩ص.
١٤. اخلاق اجتماعى, شيخ محمدعلى بن محمدحسن تهرانى معروف به كاتوزيان. (تهران, چاپخانه علمى, ١٣٣٩ ق). سنگى.
اين كتاب كه موسوم است به دانش افزار و به نام اخلاق اجتماعى نشر يافته, مجموعه مختصرى است مرتب بر ٢٩ باب در مطالب خداپرستى و ديانت و پرهيزگارى و نوع پرورى, وجدان و انصاف و عزم و همت و وظيفه شناسى و… نخست هر مطلبى را كه عنوان داشته, به تعريف آن پرداخته و سپس شاهد تاريخى آورده. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٤٩٥).
١٥. اخلاق از نظر حكيم فارابى, زين العابدين كاظمى آذربايجانى. (اصفهان, چاپخانه اصفهان, ١٣٢٦)
اين كتاب در بيان مبانى فلسفه اخلاقى حكيم ابونصر فارابى در تهذيب اخلاق و تربيت فردى و اجتماعى است; با مقدمه اى در ترجمه احوال او و تاريخچه سير فلسفه. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٤٩٩).
١٦. اخلاق از نظر همزيستى ارزش هاى انسانى, محمدتقى فلسفى. (چاپ دوم: تهران, هيأت نشر معارف اسلامى, ١٣٣٦). ٤٤٨ص.
افرادى كه به تزكيه نفس و سلامت فكر خويش علاقه دارند و مى خواهند از ملكات حميده و صفات پسنديده برخوردار باشند, مى توانند از اين كتاب آموزنده و مفيد استفاده كنند, بعضى از عيوب و نقايصى كه دارند بشناسند و با پيروى از تعاليم الهى موجبات اصلاح خود را فراهم آورند. (مقدمه هيأت ناشر, ص الف ـ ب).
١٧. اخلاق اسلامى. محمد على سادات. (چاپ اول: انتشارات واحد فوق برنامه بخش فرهنگى دفتر مركز جهاد دانشگاهى, ١٣٦٤). ٣٦٥ص, وزيرى.
١٨. اخلاق اسلامى, محيى الدين حائرى, (قم, انتشارات اسلامى, بى تا), ١٢٨ ص.
١٩. اخلاق جلالى, (لوامع الاشراق فى علم الاخلاق). سيدجمال الدين محمدبن اسعددوانى. (لكهنو, بى نا, ١٣٣٧ق). سنگى, ٣٤٨ص, وزيرى. (ر. ك: لوامع الاشراق).
٢٠. اخلاق جنسى در اسلام و جهان غرب. مرتضى مطهرى, (تهران, صدرا, بى تا),٨٨ص.
٢١. اخلاق حسنه. ملامحسن فيض كاشانى, ترجمه محمدباقر ساعدى. (تهران, پيام آزادى, ١٣٦٢), ٢٧٥ص.
(يكى از محاسن كتاب در اين است كه فضائل اخلاقى در كنار رذايل اخلاقى بيان گرديده و در كنار اخلاق نظرى, اخلاق عملى نيز بيان شده است و راه هاى عملى آراسته شدن به فضايل اخلاقى به دنبال راه هاى عملى تخليه روح و نفس از رذايل اخلاقى آمده است و دستورالعمل مفيد جهت خودسازى و تزكيه نفس مى باشد). ص٦ ـ ٧.
٢٢. اخلاق روحى. علاءالله روحى. (تهران, چاپخانه مجلس شوراى اسلامى, ١٣١٦).
اين كتاب مجموعه اى است در اخلاق و آداب و مواعظ, شامل آيات و احاديث و اشعار و حكايات و حاوى مطالب جديد و قديم اين فن: مطالب عمده آن در ده بخش ترتيب يافته: چگونگى اخلاق, خداپرستى, راستى, سعى و عمل, شجاعت, عزم و اراده, ميهن پرستى, عاطفه, عدل و انصاف, دنيادوستى (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٤٩٦).
٢٣. اخلاق زندگى, احمد صادقى اردستانى. (قم, دارالنشر, بى تا). ٣٩٠ص.
٢٤. اخلاق شريعتى. محمدتقى شريعتى. (مشهد, چاپخانه زوار, ١٣٢٥).
مختصرى است مطابق برنامه سال چهارم و پنجم و ششم دبستان.
٢٥. اخلاق غزالى. مدرس گيلانى. (تهران, مؤسسه مطبوعاتى عطائى, بى تا), ١٨٩ ص.
اين كتاب حاوى ٣٥٠ حكايت اخلاقى است كه از (كيمياى سعادت) اخذ شده و تلخيص گرديده است.
٢٦. اخلاق فرماندهى, آيت الله حسين مظاهرى, (قم, انتشارات شفق, ١٣٦٤), دو جلد, ج١, ١٢٨ص.
٢٧. اخلاق كارگزاران در حكومت اسلامى. آيت الله جوادى آملى, (چاپ اول: تهران, مركز نشر فرهنگى رجاء, ١٣٦٦). ٢٢٠ ص.
٢٨. اخلاق كمالى, سيدمحمد عصّار. (تهران, بى نا, ١٣٤٢ق).
اين كتاب به طور گفت و گوى آقا كمال و معلمش است كه به خامه روان نگارش يافته. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٤٩٧)
٢٩. اخلاق محتشمى. خواجه نصيرالدين طوسى, با ديباچه و تصحيح محمدتقى دانش پژوه[ به انضمام سه رساله ديگر از خواجه: ١. ترجمه الادب الوجيز للولد الصغير ابن مقفع ٢. رساله اى در تولاّ و تبرّا ٣. مقالة فى فضائل اميرالمؤمنين على ـ عليه السلام.], (تهران, دانشكده علوم معقول و منقول, ١٣٤٩), ٥٩٠ص.
اين كتاب به گفته مصحح آن به شيوه شيعى باطنى نوشته شده و درست مانند اخلاق ناصرى جنبه فلسفى و اخلاقى دارد ولى جنبه عملى آن مى چربد و براى وعظ و دعوت و پند و اندرز و اصلاح اعمال و اقوال ساخته شده و بسيار بجاست كه اندرزگران و پندگويان از چنين كتابى كه از خامه دانشمندى ارجمند و خردمندى شيعى امامى تراويده بهره برگيرند… (سرآغاز, ص ٢).
٣٠. اخلاق محسنى. (جواهر الاسرار). كمال الدين ملاحسين كاشفى, متوفاى٩١ق. (تهران, بى نا, ١٣٢٦ ق). سنگى ٣١٠ص, رقعى.
٣١. اخلاق مدنى. ملاعبدالرسول مدنى كاشانى. (كاشان, چاپخانه عرفان ١٣١٩).
اين كتاب مرتب است بر مقدمه اى (در علم و آداب تعليم و خلقت و قواى انسانى) و چهار باب در بيان قوه عاقله, عدل, قوه شهويّه و غضبيه و خاتمه در معالجه امراض خلقى. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٤٩٨).
٣٢. اخلاق ناصرى. خواجه نصيرالدين طوسى, تصحيح و توضيح مجتبى مينوى و على رضا حيدرى. (چاپ دوم: تهران, خوارزمى, ١٣٦٠), ص ٦١٩ص.
اين كتاب نسخه اى است از اخلاق ناصرى كه به روش علمى تهيه شده است. اين چاپ علاوه بر متن كتاب اخلاق ناصرى داراى تعليقات, فهرست اشعار و مصراع هاى عربى, فهرست آيات و احاديث, فرهنگ لغات فارسى و جمله هاى عربى, فرهنگ اصطلاحاتى كه در كتاب تعريف آنها نيامده, فرهنگ اصطلاحات (فارسى به انگليسى و بالعكس) و فهرست موضوعات كتاب و فهرست نام ها و مآخذ است. براى اطلاع از نقد اين كتاب ر. ك: راهنماى كتاب, سال ٢١, شماره هاى ٥, ٧ (مرداد, مهر ١٣٥٧), محمد تقى دانش پژوه.
٣٣. اخلاق و را ه سعادت. اقتباس و ترجمه از طهارة الاعراق ابن مسكويه, به قلم يكى از بانوان ايرانى[ حاجيه بى بى نصرت امين]. (اصفهان, ثقفى, بى تا), ٣٦٢ص.
٣٤. اخلاقيات الفتح. (نشر حامد). هـ « ٥٤ص, جيبى.
٣٥. اخلاق يا دستور زندگانى, احمد سعادت. (چاپ هفتم: تهران, چاپخانه حاج عبدالرحيم, ١٣٤٣ق).
مختصرى است طبق برنامه فرهنگ وقت براى نوآموزان سال اول و دوم دبستان. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٤٩٥).
٣٦. ارائه الطريق. حاج شيخ عبدالرسول گميتان يزدى. (تهران, بى نا, ١٣٨٢ق).
كتاب مجموعه اى است در اخلاق و عقايد. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٠١).
٣٧. اربعين حديث, (مجموعه آشنايى با اخلاق اسلامى). امام خمينى ـ قدس سره الشريف ـ (تهران, انتشارات طه, ١٣٦٦). دو مجلد (٣٢٧ « ٣١٤ص).
٣٨. ارشاد القلوب, ابومحمدحسن بن محمد ابى الحسن ديلمى. تصحيح محمدباقر بهبودى. (تهران, كتاب فروشى اسلاميه, ١٣٥٥). ج ١ (اخلاقيات). ترجمه سيد عبدالحسين رضائى, ٤٨٠ص.
٣٩. الف نهار و آداب العيش, ميرزا محمد ملك الكتاب, (بمبئى, بى نا, ١٣١٣ق), ج ١, سنگى.
اين كتاب مجموعه اى است در عقايد و اخلاق و موعظه كه به طور درس و گفتار روزانه معلم به شاگرد نگاشته. اين جلد از گفتار روز اول تا روز ٢٥٠ را شامل است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٠٣)
٤٠. انتخاب, محمدحسين بن حاج شمس الدين. (تهران, بى تا, ١٢٩٤ق), سنگى.
اين كتاب ترجمه به معنى كتاب (آداب العرب و الفرس) ابن مسكويه است با حذف برخى عبارات و تلخيص مطالب. در آخر كتاب گفتارى از حكيم بابا افضل كاشانى الحاق كرده است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٠٤)
٤١. انوار التحقيق, على بن طيفور بسطامى, (شيراز, چاپخانه احمدى, ١٣٥١ق).
كتاب مجموعه اى است منتخب از گفتار نغز و مسجع خواجه عبدالله انصارى. وى اين عبارات و مقالات را از امالى متفرقه خواجه جمع و مرتب در عنوان سه مقاله نموده و بر آن ديباچه نگاشته و فهرستى بر آن ترتيب داده و به اين نام ناميده است. عناوين مطالب: مقاله اول مبنى بر اداى مناجات (ضمن دو مكالمه). مقاله دوم محتوى بر وصيت به پيروى اصحاب و تبعيت از باب حال مشتمل بر دوازده مخاطبه (در دورى از دنيادوستى و توحيد و طاعت حق تعالى, مراتب درويشى, مراتب نيكويى, عشق, سلوك, هدايت به راه دين و آخرت, مقاله سوم منطوى بر مواعظ ارجمند و نصايح دلپسند (شامل دوازده موعظه). (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٣٨٨, ٥٠٥).
٤٢. انيس الناس فى الاخلاق, شجاع. به كوشش ايرج افشار, (تهران, بنگاه ترجمه و نشر كتاب, ١٣٥٠), ٤٢٤ص.
اين كتاب به سال ٨٣٠ ق تأليف شده و بسيارى از مطالب آن از كتاب هاى معروف مانند قابوسنامه, كليله و دمنه, گلستان, بوستان, مثنوى مولانا, خمسه نظامى و اشعار شاعرانى چون فردوسى, سعدى, حافظ, اوحدى و آثار و اشعار ديگر از اين دست, برگرفته شده است. (با استفاده از مقدمه كتاب, ص١٢).
٤٣. اوصاف الاشرف, خواجه نصيرالدين طوسى, به انضمام هفت بند حلاج, وصاياى غُچدَوانى. تصحيح و توضيح نجيب مايل هروى. (مشهد, انتشارات امام, ١٣٦١), ٢٩١ص.
٤٤. ايدئولوژى و اخلاق: محمدرضا فشاهى. (چاپ اول: انتشارات گوتنبرگ, ١٣٦٠). ٧٨ ص, رقعى.
٤٥. ايقاظ. شيخ ابراهيم بن محسن كاشانى. (تهران, بى نا, ١٣١٧ق). سنگى.
اين رساله, سه رشته نگارش است در موعظه توانگران و شهرياران و علما كه به ضميمه رساله مباحثه النفس حاج ملا احمد كوزه كنانى و رساله بشارات چاپ شده است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٠٦, ٥٦٠).
٤٦. برنامه سعادت٤. ترجمه (كشف المَحَجَّةُ لِثمرة المُهجَة) ابن طاووس ـ قدس سره ـ مترجم: سيد محمدباقر شهيدى. (بى جا, كتابفروشى مرتضوى, بى تا). ٣٠٧ص.
سيدبن طاووس اين كتاب را به عنوان وصيت به فرزندش تأليف نموده. علامه تهرانى درباره آن گفته است:
(الحق اسمى است كه از آسمان نازل شده زيرا كه متكفل سعادت دارين و عمل كننده به آن سعادتمند نشأتين است و با اين كوچكى بر كتاب هاى بزرگى كه در اخلاق و سير و سلوك نوشته شده است فضيلت و برترى دارد و چون به انصاف بنگرى سالك الى الله را از سائر كتب از قبيل احياء و شفاء و اسفار بى نياز نمايد.)
٤٧. بشارات. شيخ ابراهيم كاشانى. (تهران, بى نا, ١٣١٧ق).
اين رساله در پند و بيان وظايف طبقات علما و سلاطين و توانگران و نيازمندان است. و به ضميمه رساله مباحثه النفس چاپ شده . (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٠٧ ـ ٥٦٠).
٤٨. بنيادهاى اخلاق اسلامى, عبدالله شبّر. ترجمه حسين بهجو. (تهران, دين و دانش, ١٣٦٤). ج١, ٢٣٤ص.
٤٩.پرواز در ملكوت, (كلمات طريفه). حاج شيخ عباس قمى. (قم, در راه حق, ١٣٥٦), ٦٤ص.
٥٠. پند تاريخ. موسى خسروى. (مشهد, چاپخانه طوس, ١٣٣٩). ج١ و ٢; (قم, چاپخانه علميه, بى تا), ج ٣; (چاپ دوم: مشهد, چاپخانه طوس, ١٣٤٠).ج ٤ و ٥.
اين كتاب از مجموعه هاى مرتب در اخلاق و پند است. عناوين اصول و فصول اخلاق نيك و بد را با دلايل سمعى و استشهاد به حكايات تاريخى با قلمى روان در پنج جلد بيان كرده و هر جلد داراى فهرست مطالب است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٠٧ ـ ٥٠٨)
٥١. پند صالح, صالح عليشاه حاج شيخ محمدحسن گنابادى. (تهران, چاپخانه مجلس, ١٣١٨).
اين رساله در آداب و اخلاق و رفتار و سلوك است. (ر.ك: فهرست پيشين, ص ٥٠٨).
٥٢. پندنامه منسوب به ابوحامد محمد غزالى. (تهران, طبقه ١٣١١).
اين رساله, نگارشى است در نصيحت به طور تخاطب (اى عزيز). در مقدمه رساله آمده است كه غزالى اين رساله را در پاسخ يكى از ملوك كه خواهش پندنامه اى به عبارات روان كرده بود, نگاشته است. صحت انتساب اين رساله به غزالى محل تأمل است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥١٠).
٥٣. تازيانه سلوك. شيخ احمد غزالى, تصحيح حاج سيدنصرالله تقوى. (تهران, چاپخانه مجلس, ١٣١٩).
اين اثر, نامه بليغى است از شيخ احمد غزالى به مريدش عين القضاة همدانى, اين نامه در طرائق الحقائق (ج ٢, ص ٢٥٤) به نام رساله عينيه ضبط گشته. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥١١).
٥٤. تحفه. مقدمه, تصحيح, حواشى و فهارس از محمدتقى دانش پژوه. (تهران, شركت تابان, ١٣٤١).
مؤلف از فضلاى نيمه اول سده هشتم قمرى است و اين كتاب را به نام نصرةالدين احمد بن يوسف شاه … معنون داشته است. اين كتاب در سياست مدون و آداب ملوك و شرايط كشوردارى است مرتب بر ده باب, شامل مواعظ و اندرز و سخنان شهرياران و يك باب آن در تاريخ اسلام تا انقراض دوره عباسى. و از نمونه هاى نثر فارسى خوب عهد مغولى است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥١١ ـ ٥١٢).
٥٥. تحف العقول عن آل الرسول, ابى محمدالحسن بن على بن الحسين شعبه الحرانى, با ترجمه فارسى. تصحيح على اكبر غفارى. (تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٨٤ق).
اين كتاب حاوى سنن وآداب مذهب و هشدارهاى ائمة معصومين ـ عليهم السلام ـ و مواعظ سودمند آنان است.
٦. تحفة الملوك, سيدجعفر كشفى. (تبريز, چاپخانه محمد حسين, ١٢٧٣ق). سنگى.
اين كتاب استدلالى و شامل نكاتى است كه در جمله اى از مؤلفان ديگر نيست. برخى از عناوين آن عبارت است از: در بيان حقيقت عقل, در كيفيت ارتباط و تعلق عقل به موجودات, در خواص و آثار عقل (اصول و فروع خصايل و فضايل و رذايل اخلاقى و چگونگى به دست آوردن و زدودن آنها), شمه اى از آثار و حكم عقل كه متعلق به امور معيشت و تدبير رعيت (تدبير منزل و سياست مدن) است. در فصل آخر كتاب, عهدنامه مالك اشتر آمده. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥١٣).
٥٧. تحفة الوزراء. جلال الدين محمد اصفهانى, به همت حاج سيدنصرالله تقوى. (تهران, چاپخانه مجلس, ١٣١٤).
رساله اى است مشتمل بر چهل باب و هر بابى متضمن چهار پند كه به نام (چهل باب) نيز خوانده مى شود. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٣٩٧, ٥١٣).
٥٨. تحلى. كريم محمود حقيقى. (چاپ اول: شيراز, انتشارات نويد, ١٣٦٩), ٢٢٥ص, رقعى.
٥٩. تدبير منزل. سيدحسن مشكان طبسى. (تهران, بى نا, ١٣١٧).
اين رساله مختصرى است كه در سال تحصيلى ١٣١٦ ـ ١٣١٧ در بنگاه وعظ و خطابه تهران درس گفته. (ر. ك: فهرست پيشين, ص٥١٤).
٦٠ تذكرة الاولياء, فريدالدين عطار نيشابورى. به تصحيح نيكلسن. (چاپ دوم: تهران, مولى, ١٣٦١). دو جلد در يك جلد, ٩٠٠ص.
٦١. تذكرة المتقين, ملا حسينقلى همدانى و ديگران (حاج شيخ محمد بهارى, سيداحمد كربلائى). گردآورنده: شيخ اسماعيل تبريزى (تائب). (قم, بى تا, مصطفوى). ٢٤٠ص.
كتاب شامل آداب حج و مراقبه و توبه و نامه هايى در موعظه و سلوك است. بزرگانى چند خواندن وعمل كردن به دستورالعمل هاى اين كتاب را توصيه كرده اند.
٦٢. تشويق السالكين, منسوب به مولانا محمدتقى مجلسى. سنگى (تبريز, بى نا, ١٣١١ق).
اين رساله در سلوك و سالكان حقيقى و ذكر گفتار جمله اى از علماى سلف در اين باره است. صحت انتساب اين رساله به مجلسى اول معلوم نيست. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥١٧ ـ ٥١٨).
٦٣. تلبيس ابليس, ابن جوزى. ترجمه عليرضا ذكاوتى قراگزلو. (تهران, مركز نشر دانشگاهى, ١٣٦٨), ٣٢١ص, وزيرى.
اين كتاب در واقع اثرى است در روانشناسى اخلاق كه در آن تسويلات نفسانى و فريب هاى شيطانى به خوبى افشا شده و در مجموع تصاوير زنده اى از بازى هاى نفس و هوا و هواجس بشرى نموده گرديده. (ر. ك: مجله آينه پژوهش, شماره ٣, ص ٤٢).
٦٤. تذهيب الاخلاق. يحيى بن عدى بن حميد بن زكريا. با مقدمه, تصحيح, ترجمه و تعليق محمددامادى. (تهران, مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى, ١٣٦٥). بيست و هفت « ١٠٦ وزيرى.
٦٥. جواهر الاخلاق. سيدمحمد تهرانى. (تهران, چاپخانه سيدمرتضى, ١٣٢٥ق).
كتاب مجموعه اى است در آداب و اخلاق و مواعظ شامل آيات و اخبار و احاديث و ادعيه و اشعار و داستان مرتب بر ١١٠ فصل. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٢٠).
٦٦. جهاد با نفس. حسين مظاهرى. (قم, دفتر تبليغات اسلامى, ١٣٦٥). ج٢, ١٩١ص.
٦٧. چرا گناه مى كنم؟ ابوتراب هدايى. (تهران, چاپخانه تابان, ١٣٢٢). ج١; (همدان, چاپخانه ميهن, ١٣٢٦).ج ٢.
نگارش ساده و مختصرى است در مواعظ. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٢١).
٦٨. حقوق بشر. احمد جواهرى بروجردى. (باختران, بى نا, ١٣٢٧).
رساله مختصرى است درباره جمله اى از آداب و وظايف. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٢٣).
٦٩. حياة جاويد در علم اخلاق. محمدتقى آملى. (چاپ سوم: تهران, كتابفروشى مرتضوى, ١٣٦٥), ٢٠٠ص.
٧٠. خردنامه باغ ارم. حسين سعيدى. (تهران, چاپخانه علميه, ١٣٤٥ق). سنگى.
اين كتاب از جوامع اخلاقى دين است مرتب بر چهار جلد كه جمعاً موسوم است به (باغ ارم در آداب عجم). جلد اول آن را موسوم داشته به (خردنامه), شامل گفتار دانايان و بلغاء مرتب بر عنوان چهارده گلزار (در عقل و علم و ادب و جبر و تفويض و مواعظ ملوك و خدام و سياسات, تربيت زنان, حفظ امانت و اسباب كار, حياء و عصمت و نجابت, حرمت غيبت و سخن چينى و دورنگى, آداب معاشرت, مدح غنا و دستور كسب, ستايش مسافرت, توقف در وطن, شتاب, آهستگى و غير آن. (فهرست پيشين, ص ٥٤٢).
٧١. خزان و بهار. محمد شريف كاشف. (تبريز, بى نا, ١٢٧٦ق).
اين كتاب در بيان جمله اى از صفات و اخلاق حميده است كه هر يك از آنها را عنوان داشته و مختصرى درباره آنها آورده و سپس به مناسبت, داستانى منتخب از كتاب (فرج بعد از شدت) و غيره و اشعار اثر طبع خود را ذكر نموده است و به خامه ادبى متكلّف نگاشته و جنبه ادبى آن, غالب بر جنبه علمى است و از نمونه هاى نثر ادبى سده ١١ ق است. (فهرست پيشين, ص ٥٢٤).
٧٢. خصال. محسن شفايى. (تهران, چاپخانه عالى, ١٣٢٢), ج١; (تهران, چاپخانه نقش جهان, ١٣٢٩), ج ٢; (تهران, چاپخانه نقش جهان, ١٣٣٥), ج٣; (تهران, نقش جهان, ١٣٤١). ج٤.
اين كتاب جامع مبانى قديم و جديد و ادله و شواهد سمعى و ذوقى است. جلد اول در فلسفه اخلاق و بيان وظايف شخصى و بيان خوى هاى خوب و بد است. جلد دوم در بيان پاره اى از وظايف شخصى نسبت به ديگران است; مانند: كبر, دروغ, غيبت, سخن چينى, غضب, سياست مذمومه, ارتشاء و غير آن. جلد سوم كه به نام (كفّه مسئوليت) است, در بيان اشرفيّت انسان, عقايد راجع به روح, سعادت و شقاوت, هدف مكتب اخلاق و امر به معروف و نهى از منكر و پاره اى از آداب و اخلاق و حقوق است. جلد چهارم در باب تدبير و تربيت اولاد است كه به تفصيل نگاشته و داراى فهرست مطالب است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٢٥).
٧٣. خلاصه معراج السعادة يا المقالات العلية در علم اخلاق. حاج شيخ عباس قمى. (قم, در راه حق, ١٣٦٥). ٢٤٨ص.
مرحوم حاج شيخ عباس قمى نظر به اهميت كتاب شريف معراج السعاده آن را خلاصه كرده, در اين باره مى نويسد:
(چون آن كتاب شريف كثيرالحجم و پروزن است و همراه داشتن آن در همه حال, خصوص از براى غالب مردم متعسر بلكه متعذر است لهذا اين بنده غالب مطالب آن را به طريق اختصار در اين رساله در ضمن چند مقامات در آوردم تا آنكه حمل و نقل آن از براى هر كسى سهل و آسان باشد.) (كتاب حاضر, ص٤).
٧٤. خودسازى. اسدالله بيات. (چاپ سوم: پخش از انتشارات سروش, ١٣٦٧). ١٥٠ص, رقعى.
٧٥. خودسازى يا تزكيه و تهذيب نفس. ابراهيم امينى. (قم, انتشارات شفق, ١٣٦٧). ٢٤٨ص.
٧٦. خودشناسى براى خودسازى. محمدتقى مصباح يزدى. (قم, در راه حق, بى تا). ١٢٨ ص.
٧٧. خوشبختى در زندگى فردى و اجتماعى. حاج شيخ محمد حسين نيتى زنجانى. (بى جا, بى نا, بى تا). ختم تأليف ١٣٨٢ق.
مجموعه ساده و مختصرى است در آداب و پند همراه با فهرست مطالب. (ر. ك: فهرست پيشين, ٥٢٦).
٧٨. داستان راستان, مرتضى مطهرى. (تهران, صدرا, بى تا) دو جلد, جيبى.
مؤلف به منظور هدايت و ارشاد و تهذيب اخلاق عمومى داستان هاى سودمند از كتب تاريخ و حديث استخراج كرده, اين داستان ها علاوه بر آنكه عملا مى تواند راهنماى اخلاقى و اجتماعى سودمندى باشد, معرف روح تعليمات اسلامى نيز هست. (مقدمه كتاب).
٧٩. دانش و اخلاق. ولى الله نصر. (قم, چاپخانه حكمت, ١٣٣٩).
اين مجموعه شامل اين مطالب: تهذيب اخلاق, تحصيل علم يا ترقى عقل, تكليف, عدالت خانواده, همبستگى و… است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٢٧).
٨٠. دانش و ارزش (پژوهشى در ارتباط علم و اخلاق, اخلاق علمى, تكاملى, ماركسيسى و اخلاق واقع بين). عبدالكريم سروش. (چاپ پنجم: تهران, ناشر:؟, ١٣٦١), ٣٤٨ص.
موضوع كتاب اخلاق تطبيقى است.
٨١. دروس فلسفه اخلاق, محمدتقى مصباح, (تهران, انتشارات اطلاعات, ١٣٦٧), ٢٠٤ص.
٨٢. دريچه اخلاق. على مخصوص كاتب الخاقان. (تهران, چاپخانه آفتاب, ١٣٢٥).
اين رساله در بيان اصول فضايل (حكمت, عدالت, عفت, شجاعت) و اشاره به برخى از صفات رذيله است كه به خامه روان نگاشته. (فهرست پيشين, ص ٥٢٧).
٨٣. دلگشا. آخوند احمد حسين زاده (شيخ الاسلام قفقاز در آخر سده ١٣ق). سنگى (بى جا, (تبريز ظاهرا) چاپخانه حاج ابراهيم, ١٢٩٩).
اين كتاب دوره كامل حكمت عمليّه است كه به خامه روان در عنوان يك مقدمه (در تفسير حكمت) و چهار باب (در تهذيب اخلاق, تدبير منزل و سياست مدن به طريق عقل و شرع) و خاتمه (در بيان معاصى و مخالفت امر الهى و اقسام علوم شرعيه و ادبيه و عقليه و حكميه) مرتب است. (فهرست پيشين, ص ٥٢٨).
٨٤. دو رساله در اخلاق: ١. مكارم الاخلاق ٢. گشايش نامه. محمدتقى دانش پژوه (به كوشش). (تهران, دانشكده علوم معقول و منقول, ١٣٤١). ط« ٢٥١ص, وزيرى.
٨٥. دو رساله سهروردى. شيخ اشراق (شهاب الدين ابوالفتح يحيى سهروردى). (تهران, شركت چاپ خودكار و ايران, ١٣١٧).
مجموعه اى است شامل دو رساله (در برخى مطالب سلوك و تصوف): رساله (فى حالة الطفوليه) و رساله (روزى با جماعت صوفيان) با مقدمه دكتر مهدى بيانى. (فهرست پيشين, ص ٥٢٨).
٨٦. ديوان ابن يمين. با تصحيح و مقدمه سعيد نفيسى. (تهران, انتشارات كتابفروشى مروّج, ١٣١٨).
در ديباچه كتاب (صفحه ب) آمده:
(از آثار ابن يمين پيداست كه مردى قانع, وارسته و پارسا بوده و مبادى اخلاقى, پيوستگى تام داشته و به همين جهت اشعار او اختصاصى كه در ميان سرايندگان پارسى زبان دارد, اين است كه مقطعات اخلاقى بسيارى سروده است.)
٨٧. ديوان اشعار ناصر بن خسرو قباديانى. به اهتمام مجتبى مينوى و مهدى محقق. (تهران, مؤسسه مطالعات اسلامى مك گيل دانشگاه تهران, ١٣٥٧).
٨٨. ديوان حكيم ابوالمجد و ابن آدم سنائى غزنوى. با مقدمه و حواشى و فهرست, به سعى و اهتمام مدرس رضوى.
(بى, جا, انتشارات كتابخانه سنايى, بى تا),
در مقدمه مصحح چنين نگاشته شده:
(با ملاحظه ديوان سنائى معلوم مى شود قصايد وى جز آنها كه در ايام جوانى در مدح اشخاص گفته, بقيه در پند و موعظت و اشعار اخلاقى و فلسفى و مذهبى و مدح رسول ـ صلى الله عليه و آله ــ و بزرگان دين و قطعات عبرت آميز است و نظر اصلى شاعر بحث و استدلال در مسائل دينى و دعوت به ايمان و معنويت و تحقير دنيا و اعراض از آلايش به زخارف دنيوى و حث و تحريص بر تقوا و رياضت و ترك ظواهر و توجه به باطن است.) (مقدمه, صفحه صد و چهل و دو).
٨٩. ديوان كامل شيخ بهائى. شامل اشعار و آثار فارسى, با مقدمه سعيد نفيسى. (تهران, نشر چكامه, ١٣٦١), ٢٩١ص.
اين ديوان شامل غزليات, مثنويات, رباعيات و حكايات اخلاقى و آموزنده اى تحت عنوان (پند اهلِ دانش و هوش به زبان گربه و موش) است. شيخ در ذيل يكى از حكايات آورده است:
(اى عزيزان! اين گفتگوى موش و گربه را گمان مبريد كه بيهوده است! موش نفس اماره شماست كه به مكر و حيله ها مى خواهد از دست عقل رهايى يابد و پيروى شيطان كرده, فساد نمايد…) ص ١٩٣.
٩٠. راه بزرگوارى در اسلام. شيخ حسن فريد گلپايگانى. (تهران, چاپخانه تابان.١٣٣٦).
اين كتاب ترجمه (الذريعة الى مكارم الشريعة) راغب اصفهانى است. (فهرست پيشين, ص٥٢٩).
٩١. راه زندگانى, نيكلا حداد مصرى, ترجمه على اصغر حكمت. (تهران, چاپخانه باقرزاده, ١٣٣٦ق). ج١.
اصل اين كتاب بخشى است از كتابى در حكمت عملى به مسلك فلسفه اخلاق جديد. جلد اول مشتمل است بر اين مطالب: مقدمه (در غايت زندگى) و باب اول در كوشش, قابليت, اقدام, استقامت, مودت, دوستى و نيكوكارى. و جلد دوم مشتمل است بر فصول سه گانه: كار, لوازم عمل و ميانه روى. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٢٩ ـ ٥٣٠).
٩٢. راه نفوذ در ديگران. حسين هاشميان رفسنجانى. (قم, چاپخانه علميه, ١٣٣٨).
اين رساله پس از مقدمه اى طولانى به بحثى درباره تواضع و تكبر پرداخته است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٣٠).
٩٣. راهنماى گمشدگان, ميرزاحسن مصطفوى (تهران, ظ: مؤسسه نشر كتاب, ١٣٦٤ق).
اين كتاب يك رشته نگارش روايى است در عقايد و اخلاق. (فهرست پيشين, ص ٥٣١).
٩٤. رسائل خواجه انصارى. (تهران, چاپخانه ارمغان, ١٣١٩).
مجموعه اى است شامل هشت رساله از آثار خواجه انصارى با مقدمه و تصحيح سلطان حسين تابنده گنابادى (فهرست پيشين, ص ٥٣٢).
٩٥. رساله اخلاق و سير و سلوك. مرحوم علامه سيد حسين قزوينى. به كوشش رضا استادى. (قم. در راه حق, ١٤٠٢). ٤٨ص.
٩٦. رساله حقوق. (راه و رسم زندگى از نظر امام سجاد عليه السلام). ترجمه على غفورى. (چاپ دوم: تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, ١٣٩٦ق), ٢٢١ص.
٩٧. رساله در صبر. سيدمحسن صدرالاشرف. (ظ: تهران, بى نا, ١٣٣٢).
اين رساله يك رشته نگارشى است تحقيقى درباره شكيبايى. (فهرست پيشين, ص ٥٣٣).
٩٨. رساله سير و سلوك. منسوب به سيد بحرالعلوم, به كوشش رضا استادى. (قم, انتشارات هجرت, ١٤٠١ق), ١١٣ص.
٩٩. رساله لقاءالله. حاج ميرزا جواد ملكى تبريزى. (قم, انتشارات هجرت, ١٤٠٥ق), ١٣٧ص.
١٠٠. رشف العسل و كشف الغزل. سيدمحمد هندى هروى. (مشهد, چاپخانه آستانه, ١٣١٦ق).سنگى.
اين رساله مرتب است بر دو باب. باب اول در آداب سلوك, ضمن هشت فصل: (از شرائط مريد و مراد و مقامات سلوك, پاره اى از وصايا, ذكر, مراقبه و تفكر, احتياج به مرشد و مختصرى در شرح احوال حافظ شيرازى و مؤلف اين كتاب). باب دوم در شرح اين غزل حافظ شيرازى. (دل مى رود ز دستم ـ صاحبدلان خدا را) پس از اين قصيده نونيه عربى است به نام (قصيده الاربعين) كه در هر بيتى خصال و آداب و موجبات سه گانه جمله از افعال و احوال را به ترتيب تهجى عنوان داشته است, مانند: (ثلاث جيمات تودى للحزن ـ جهل و جفا و جلاء عن وطن) (فهرست پيشين, ص ٥٣٤).
١٠١. رموز نيكبختى. انجمن تبليغات اسلامى تهران. (تهران, چاپخانه علمى, ١٣٢٢).
اين رساله در بيان موجبات خوشبختى است و جمله اى از مباحث اخلاق را در عناوين چهارگانه: تندرستى, آسايش خيال, برخوردارى از نيكى هاى جهان و اطمينان به فرجام مندرج داشته است. (فهرست پييشن, ص ٥٣٤).
١٠٢. روانشناسى اخلاق. انجمن اسلامى دانشجويان آمريكا و كانادا. (تهران, نشر فلسطين, بى تا), ٦٧ص, رقعى.
١٠٣. روضة الانوار عباسى, ملامحمدباقر سبزوارى, (تهران, چاپخانه علينقى خان قاجار, ١٢٨٥ق). سنگى.
اين كتاب در آداب ملوك است كه به فرمان شاه عباس صفوى دوم به خامه روان در مدت چند ماه تأليف نموده و مرتب است بر عنوان يك مقدمه (در بيان حكمت احتياج به پادشاه) و دو قسم. قسم اول در آداب و ملكات نفسانى فاضله و اخلاق ذميمه (ضمن دو باب از بيان ايمان و رعايت فرائض و سنن, توبه, صبر, رضا, توكل, حلم, عدل, سخاوت, شجاعت)قسم دوم در آداب كشوردارى. جمعاً در هفت باب و هر بابى شامل فصولى است و در آن به آيات و احاديث استشهاد نموده و مشتمل است بر حكايات مناسبه. (فهرست پيشين, ص ٤٣٠, ٥٣٥).
١٠٤. زادالسالك, فيض كاشانى. (تهران, چاپخانه سپهر, ١٣٣١).
اين رساله مختصرى است در آداب سلوك با حواشى مفصل سيدجلال الدين الحسينى ارموى معروف به (محدث). (فهرست پيشين, ص ٥٣٦).
١٠٥. زندگى در پرتو اخلاق. ناصر مكارم شيرازى. (قم, انتشارات نسل جوان, بى تا), ٣٥٢ص, جيبى.
١٠٦. ساز و پيرايه شاهان پرمايه. بابا افضل كاشانى, (تهران, چاپخانه خورشيد, بى تا).
اين رساله در اخلاق و آداب ملوك و جهان دارى است و مرتب است بر يك مقدمه و سه گفتار و يك فصل: مقدمه در ياد كردن سبب اين نامه. گفتار نخستين اندر معنى پادشاه و ياد كردن پادشاه موجودات جهان كه چند صنف اند و انتهاى پادشاهى به مردم و باز نمودن مرتبه پادشاهى مردم در قرب به پادشاه پادشاهان با قياس به مرتبه ديگر پادشاهان. گفتار دوم اندر بيان كار مردم و پادشاهى او بر شمردن آن چيزها كه وى را بيايد تا پادشاه بود بر ديگر مردم ـ گفتار سوم در عمال و نايبان پادشاه . فصل اندر ختم اين نامه (در بيان شاهان لايق و نالايق). اين رساله در مجموعه اى موسوم به (مصنفات افضل الدين محمد مرقى كاشانى) چاپ شده. (فهرست پيشين, ص ٤٣٢, ٥٣٦).
١٠٧. سراج الشيعة فى آداب الشريعة. عبدالله مامقانى. (تهران, جاويدان, بى تا), ٣٩٨ص.
اين كتاب به رغم نامش,فارسى و بنا به گفته مصنف آن, ترجمه كتاب (مرآةالكمال), يكى ديگر از تأليفات مؤلف به زبان عربى است.
١٠٨. سفينةالنجات, ابوالفضل خراسانى. ج١ و ٢ (تهران, چاپخانه پاكتچى, ١٣٦٤ق). ج ٣ و ٤ (تهران, پاكتچى, ١٣٦٥ق).
اين كتاب مجموعه اى است مفصّل و مبوّب در اخلاق و پند كه در مجلداتى تدوين شده,و هر جلد داراى فهرست مطالب است. جلد اول شامل ٢٥ اصل از اصول چهل گانه در بيان مقام و فضيلت و عجايب خلقت انسان و طريق سلوك, در بيان مهلكات و منجيات. جلد دوم شامل ١٥ اصل ديگر و متمم جلد پيش است و در بيان مبدأ و معرفت, حسن خلق و سوء خلق, امكان تغيير اخلاق, اصول مهلكات و منجيات و راه تهذيب اخلاق و شرايط و موانع سلوك و علامت مؤمنين و درجات انسان و غير آن است. جلد سوم در بيان لزوم پرده پوشى زنان و مفاسد اخلاقى بى حجابى است. جلد چهارم نيز تكمله جلد سوم است. (فهرست پيشين, ص ٥٣٧ ـ ٥٣٨).
١٠٩. سلامان و ابسال. عبدالرحمن جامى. (بمبئى, مطبعه قيّمه, ١٣٥٥ق).
اين اثر به نظم و به سبك داستانى آموزنده و اخلاقى است كه دو نفر در آن نقش عمده دارند; يكى مظهر پاكى به نام سلامان و ديگرى مظهر پليدى به نام ابسال. چنانكه شاعر بدان اشاره كرده است:
زاده بس پاكدامن آمدست
نام اين زاده سلامان آمدست
كيست ابسال؟ اين تن شهوت پرست
زير احكام طبيعت گشته پست
١١٠. سموم قتاله. سيدمحمدتقى سبط شيرازى. (تهران, بى نا, ١٣٦٨ق).
اين كتاب در بيان جمله اى از اخلاق سيّئه و مهلكات است. (فهرست پيشين, ص ٥٣٩).
١١١. سنن النبى, محمد حسين طباطبائى, ترجمه و تحقيق محمدهادى فقهى. (تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٦٦), ٤١١ص.
١١٢. سياست نامه, خواجه نظام الملك طوسى. با مقدمه و تصحيح سيدعبدالرحيم خلخالى. (تهران, چاپخانه خورشيد, ١٣١٠) و يك بار با تصحيح و مقدمه از اقبال آشتيانى. (تهران, چاپخانه مجلس شوراى اسلامى, ١٣٢٠) و ديگر بار با مقدمه و تعليقات و فهرست ها از مرتضى مدرسى چهاردهى (تهران, چاپخانه حيدرى, ١٣٤٤).
اين كتاب كه از خواجه نظام الملك شناخته و به نام (سياستنامه) و (سيرالملوك) و (پنجاه فصل خواجه نظام الملك) خوانده شده, نتيجه تجربه وى در ساليان ممتد وزارت است در آداب و رسوم سلطنت و تدبير و رموز كشوردارى كه در روانى و لطف عبارات, از آثار ممتاز و كم مانند ادب پارسى است و در خصيصه ادبى جامع ايجاز لفظ و اشباع معنى و روانى عبارت است و خالى از مترادفات الفاظ و جمل و تكلفات نامطبوع لفظى و از حيث جمله بندى و قواعد تركيبى كمتر تحت تأثير زبان عرب قرار گرفته است و تشكيلات و آداب اجتماعى عهد سلجوقى را نشان مى دهد و داراى اغلاط تاريخى و هم تعصبات مذهبى است… (ر. ك: فهرست پيشين, ٥٣٩ ـ ٥٤٠).
١١٣. سير و سلوك. به قلم يك بانوى ايرانى[حاجيه بى بى نصرت امين]. (تهران, نهضت زنان مسلمان, ١٣٦٢, ٣٠٠ص).
اين كتاب از مؤلفان استدلالى اين رشته است كه مراحل هشتگانه سلوك را به خامه روان با دلايل و شواهد عقلى و ذوقى بيان داشته و حداقل دوبار پيشتر از اين چاپ شده است: (تهران, بى نا, بى تا) و چاپ سوم: (اصفهان, چاپخانه فردوسى, بى تا). (ر. ك: فهرست پيشين, ٥٤١).
١١٤. سيره نبوى, مرتضى مطهرى, (قم, دفتر انتشارات اسلامى, ١٣٦٤), ٢٥٦ص.
١١٥. سيستم اخلاقى اسلام. جعفر سبحانى. (بى جا, نشر دانش اسلامى, بى تا), ٢٧٩ص.
١١٦. سيماى فرزانگان, رضا مختارى. (چاپ اول: قم, دفتر تبليغات اسلامى, ١٣٦٦), ٥٣٢ص.
اين كتاب ارزنده الگوى بسيار مناسبى است در اخلاق و تهذيب نفس به ويژه براى طلاب علوم دينى. مباحث كتاب بدين شرح است: نخستين گام تهذيب نفس, استاد اخلاق سير و سلوك, دورى از گناه, اخلاص و پاكسازى نيت عبادت و پرستش, دعا, زيارت, توجه و توسل به ائمه ـ عليهم السلام ـ سحرخيزى و نماز شب, تكريم عالمان راستين, تواضع و فروتنى, عفو و گذشت, روح مردمى, خدمتگذارى و كمك به تنگدستان, توكل و …
١١٧. شب پنجشنبه, رضا صدر. (تهران, بى نا, ١٣٣٤). ج١; (قم, دارالعلم, ١٣٣٨). ج٢.
اين كتاب, تحرير افادات شفاهى است كه در مجالس شبهاى پنجشنبه مى نموده و بر آن مقدمه مى نگاشته.جلد اول درباره (استقامت) است و جلد دوم در بيان خوى (حسد). (فهرست پيشين, ص ٥٤١ ـ ٥٤٢).
١١٨. شذرات المعارف. آيت الله محمدعلى شاه آبادى. (تهران, نهضت زنان مسلمان, ١٣٦٠), ٧٤ص.
١١٩. شرح بوستان, محمد خزائلى, (چاپ چهارم: تهران, جاويدان, ١٣٦٤), ٤٧٩ص.
(بوستان آميزه اى است از عرفان و حكمت و اخلاق و دستورهاى زندگى با عباراتى بس شيوا و رسا… هدف بوستان, تربيت روان و تصفيه قواى نفس و پرورش شور و عشق و راهنمايى همه انواع عواطف و نيروهايى است كه بايد در راه سعادت دستگير افراد بشر باشد.) (مقدمه, صفحه نه ـ ده).
١٢٠. شرح شهاب الاخبار. (كلمات قصار پيغمبر خاتم). تأليف: قاضى قضاعى, با شرح فارسى, (شارح: نامعلوم). مقدمه و تصحيح و تعليق سيدجلال الدين حسينى اُرمَوى (محدث). (چاپ دوم: تهران, مركز انتشارات علمى و فرهنگى, ١٣٦١) ٣٠ « ٣٦٦ « ٣٥ص.
در ترغيب به خواندن اين كتاب, شعر زير سروده شده است: (ان الشهاب شهابُ يستضاء به / فى العلم و الحلم و الآداب و الحكم. سَقى القضاعى غيث كلّما بقيت/ هذى المصابيح فى الاوراق و الكلم.) (شذالازار, ص ١٧٦).
١٢١. شناسايى گناه در قرن بيست.سيد حسين واعظى. (مشهد, چاپخانه طوس, ١٣٧٨ق).
اين كتاب در موعظه و بيان مكارم اخلاق و معاصى است. رساله هاى (عرض حال شكوائيه فدك و حوائط سبعه) و (ام الكتاب) و (ما يصح السجود عليه) و (نظم و نثر) از ديگر آثار مؤلف به ضميمه چاپ شده است. (فهرست پيشين, ص ٥٤٣ ـ ٥٤٤)
١٢٢. صد پند, سيدحسين عدالت. (تهران, مجلس, ١٣١٥), عكسى. (فهرست پيشين, ص ٥٤٤).
١٢٣. صد ميدان, خواجه عبدالله انصارى. به اهتمام قاسم انصارى. (چاپ چهارم: تهران, كتابخانه طهورى, ١٣٦٨), ٧٩ص, رقعى.
١٢٤. طرائف الحكم يا اندرزهاى ممتاز. ميرزا احمد آشتيانى. (تهران, كتابفروشى صدوق, ١٣٤٥). دو جلد به عربى همراه ترجمه به فارسى است.
مؤلف به پيروى از حديث شريف: (ان هذه النفوس تمل كما تمل الابدان فابتغوا لها طرائف الحكم) و روايت (… فرّحوا بطرائف الحكم.) كه هر دو از على بن ابى طالب ـ عليه السلام ـ مى باشد, كتاب را به اين نام خوانده است.
١٢٥. علم اخلاق اسلامى (ترجمه كتاب جامع السعادات). ملامهدى نراقى. ترجمه سيدجلال الدين مجتبوى. (تهران, حكمت, ١٣٦٦).سه جلد.
١٢٦. علم اخلاق يا حكمت عملى. محمدعلى بامداد. با مقدمه اميرى فيروزكوهى. (تهران, چاپخانه علمى, ١٣٣٧).
اين كتاب از مؤلفان جامع اين فن است شامل آراء قديم و جديد كه بر جنبه ذوقى و به خامه روان نگاشته. (فهرست پيشين, ص ٥٤٧).
١٢٧. علم اخلاق. سيدجمال الدين اخوى. (تهران, چاپخانه دانشگاه تهران, ١٣٣٧).
اين كتاب دوره كامل اين فنّ و جامع آراء مختلفه شرقى و غربى است. (فهرست پيشين, ص ٥٤٨)
١٢٨. علم اخلاق. دكتر على اكبر سياسى. (تهران,چاپخانه دانشگاه تهران, ١٣٣٦).
اين كتاب مختصرى است حاوى اصول اخلاق نظرى و عملى مرتب بر پانزده فصل. (فهرست پيشين, ص ٥٤٨).
١٢٩. علم اخلاق. عبدالرحيم نبهى. (چاپ دوم: تهران, بى نا, ١٣٣١).
مختصرى است در فلسفه اخلاق به مسلك جديد. (فهرست پيشين, ص ٥٤٨).
١٣٠. عين الحياة, ملا محمدباقر مجلسى. (تهران, كتابفروشى و چاپخانه محمدحسن علمى, ١٣٣١), ٦٨٠ ص.
قسمت عمده اين كتاب شرح مفصلى است بر سفارش هاى پيامبر اكرم ـ صلى الله عليه و آله ـ به اباذر كه آميخته به نكات اخلاقى و پند و اندرزهاى مفيد و سازنده مى باشد.
١٣١. غرر الحكم و دررالكلم آمدى. ترجمه و شرح جمال الدين خوانسارى. با مقدمه و تصحيح و تعليق جلال الدين حسينى ارموى. (تهران, دانشگاه تهران, ١٣٦٦), ٧ جلد.
١٣٢. غزالى با شما سخن مى گويد. (چاپ دوم: تهران, علمى, ١٣٢١).
پندنامه اى است منسوب به غزالى; چنانكه پيشتر با عنوان (پندنامه) از آن ياد كرديم. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٤٩).
١٣٣. غنچه صد برگ. شامل گفتار جلال الدين محمد بلخى در سير و سلوك. انتخاب و استخراج ميرزا محمدملك الكتاب از كتاب معروف مثنوى. (بمبئى, بى نا, ١٣٠٩ق). سنگى.
١٣٤. فائدةالبيان. اسدالله جراشى. (تهران, بى نا, ١٢٩٠ق).
اين كتاب از مجموعه هاى گردآمده در پند و نصيحت است. (فهرست پيشين, ص ٥٥٠).
١٣٥. فرهنگ اخلاق اسلامى. انجمن تبليغات اسلامى تهران. (تهران, علمى, ١٣٢٢). اين رساله شامل جمله اى از دستورات و مبانى اخلاقى منتخب از قرآن مجيد و احاديث شريفه مرتب به ترتيب هجايى است. (فهرست پيشين, ص ٥٥١).
١٣٦. فرياد حس. سيدمحمد رضوى غروى خوانسارى. (اصفهان, بى نا, ١٣٤٥ق), سنگى.
نگارشى است در احوال و اهوال مرگ و قبر, شامل پند و آداب. (فهرست پيشين, ص ٥٥١)
١٣٧. فلسفه اخلاق. مرتضى مطهرى. (تهران, صدرا, ١٣٦٦), ٣٢٣ص.
اين كتاب مجموعه ١٢ جلسه سخنرانى استاد درباره (فلسفه اخلاق) است. كتاب با بحث درباره (فعل طبيعى) و (فعل اخلاقى) و معياريابى در آن دو آغاز مى شود, و نمونه هايى از فعل اخلاقى ارائه مى گردد. در بخش هاى بعد معيار در اخلاقى بودن افعال از ديدگاه هاى مختلف مطرح شده و به نقد و بررسى كشيده مى شود. نظريه عاطفى, وجدانى, زيبايى و نظريه پرستش… از مباحث بعدى است. سرانجام استاد مى پردازند به اخلاق اسلامى, و (كرامت نفس) را به عنوان محور اخلاق اسلامى مطرح كرده, و عالمانه به بحث از (خود) و (خودشناسى), (مبارزه با نفس) و معناى دقيق آن پرداخته, و چنانكه شيوه آن بزرگمرد در تمام پژوهش هايشان بوده است, مطلب را به بحران هاى معنوى و اخلاقى در عصر حاضر مى كشانند. در پايان نيز از اخلاق كمونيستى و نقد آن و مكتب اخلاقى راسل, سخن به ميان آمده است.
١٣٨. فيه ما فيه, جلال الدين محمد بلخى رومى. (تهران, بى نا, ١٣٣٣ق).
اين مجموعه در معارف و اخلاق است و گويا نام اصلى آن (معارف سلطان ولد) باشد. (براى تفصيل بيشتر ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٥٢ ـ ٥٥٣).
١٣٩. قابوسنامه. عنصرالمعالى كيكاووس بن اسكندر بن قابوس بن و شمگيربن زيار. به اهتمام و تصحيح غلامحسين يوسفى. (تهران, بنگاه ترجمه و نشر كتاب, ١٣٤٥), ٦٠٨ص. (با مقدمه و فهرست و تعليقات).
١٤٠. قانون اخلاق. رشيد ياسمى. (تهران, بى نا, ١٣٠٧).
اين رساله, نگارشى است در مبادى اخلاق طبق فلسفه اخلاق جديد. (فهرست پيشين, ص ٥٥٤).
١٤١. قوائم الانوار. ميرزا ابوالقاسم شريفى متخلص به (راز). (تبريز, بى نا, ١٣١٠ق).
اين كتاب كه نخست موسوم به (شرائط الطريقه و معارج الحقيقه) بوده, در بيان چهارده شرط سلوك است. (فهرست پيشين, ص ٥٥٥).
١٤٢. كار در اسلام. حاج شيخ يوسف فومنى گيلانى نجفى. (تهران, بى نا, ١٣٢٤ق).
اين كتاب مجموعه اى است شامل جمله اى از مواعظ و گفتار هاى وارد در باب معيشت و كار و كوشش. (فهرست پيشين, ص ٥٥٥).
١٤٣. كرائم اخلاق. زين العابدين دوالمجدين. (تهران, بى نا, ١٣٢٧). ج١.
مختصرى است شامل آداب و اخلاق و اعتقادات. مطالب مرتب به حروف هجاء همراه با استدلال به آيات قرآنى است كه به بيان معنى خلق و تخلق به اخلاق خداوندى پرداخته. پايان كتاب درباره يأس و نااميدى و عواقب آن است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٥٧).
١٤٤. كشف الريبهة عن احكام الغيبة. (فارسى), بيمارى هاى روانى, غيبت, سخن چينى, حسد. شهيد ثانى. ترجمه ابراهيم سيد علوى. (تهران, راه امام, ١٣٦٠), ١٧٤ص.
١٤٥. كليله و دمنه. با مقابله عبدالعظيم قريب و تطبيق چندين نسخه معتبر چاپى و خطى. (تهران, انتشارات طاهرى, ١٣٦٢). ٣٣٣ص.
اين كتاب نفيس به تصحيح محققانه آيت الله حسن حسن زاده آملى نيز چاپ و منتشر شده است كه در زمان نگاشتن اين سطور در دسترس راقم نبود. اين كتاب در اخلاق و تهذيب نفوس به زبان طيور و بهائم است. (ريحانةالادب, ج ٨, ص ٢٢٢). ديگران نيز اين كتاب را تصحيح نموده اند از جمله مرحوم مجتبى مينوى. (چاپ ششم: تهران, دانشگاه تهران, ١٣٦١), ٤٥١ص.
١٤٦. كيمپاورقى ١. ر. ك: چهل حديث. آيت الله العظمى حضرت امام خمينى ـ قدس سره ـ (تهران, مركز نشر فرهنگى رجاء). ٢. يعنى راهنما. ٣. اقتباس از دعاى مكارم الاخلاق; يكى از ادعيه سازنده و پندآموز حضرت امام سجاد عليه السلام. ٤. اين كتاب به اين نام: (راهنماى سعادت) نيز چاپ شده (تهران, چاپخانه سعدى, ١٣٤١) و رساله (التشريف بتعريف وقت التكليف) از ابن طاووس همراه با ترجمه اش بدان ضميمه شده است. (ر. ك: فهرست پيشين, ص ٥٣٠). دكتر اسدالله مبشرى, اين كتاب را ترجمه كرده است. ٥. اسم صحيح اين كتاب (اخوان) است نه (مصادقة الاخوان) و مؤلفش نيز پدر شيخ صدوق است. (ر. ك: منية المريد, تحقيق رضا مختارى, ص ٤١٦).